Lapulapu or Lapu-lapu? How to Use a Hyphen in Cebuano

The rule on the use of a hyphen and a dash in Cebuano writing is the same as in the English rule. The Akademiyang Bisaya is adopting the rule in English grammar on the use of a hyphen and is now being use in our Cebuano tabloids.

If you notice, “nalupog” is not written the way we speak the word as “nalup-og” in all write-ups in our tabloids. It’s because separating the word with a dash or a hyphen doesn’t follow the rule and it will just distort the word.

Here’s my presentation during my Cebuano Journalism class at the USJR in Cebu City.

Like other rules, there are always exception to the rule:

  • In both oral and written forms, a hyphen is necessary to separate “g” from prefixes like mag when it is directly followed by a vowel. Example: mag-abot, nag-usik-usik, pag-abot, etc.
  • There are also other Cebuano root words that need a hyphen because the one with a hyphen has different meaning with the same word without a hyphen. Example: laway (saliva) vs. law-ay (lewd)

Mga Sayop sa Pagsulat ug Pagsibya sa Cebuano

This powerpoint presentation is part of my lessons in my mass communication class at the University of San Jose-Recoletos in Cebu City where i had been a part-time instructor for five years. The audio files in the original presentation can not be played in the slides below. However, i painstakingly discuss each slide after the presentation.

 

My apology for not updating this presentation. It’s been a while i haven’t touch this piece worth of sharing to all of you. Thanks. ILY all. 🙂

History of the Cebuano Journalism

Below is the description of the prezi slides above which i presented in a timeline format. This is part of my lessons in Cebuano Journalism at the University of San Jose Recoletos tracing the roots of the use of the Cebuano language in the news community of the province of Cebu.

1901

The late Senator Vicente Sotto is considered the “Father of Cebuano Journalism”  for publishing “Ang Suga“–the first community newspaper in Cebuano language which saw print for the first time on June 16, 1901 in Cebu.

However, Don Vicente Sotto admitted 30 years later that it was not easy to write in the mother tongue considering the influence of the spanish language among the locales, especially the writers.

Notably, the spelling that were found in the “Ang Suga” had a spanish influence like: guinicanan, camo, canako, quini (kini), cana, guiadto, guihimo or guijimo, and the use of the U or O depends only on who was writing. (Mga Batakan sa Panitik sa Binisaya-Sinugbuanon, Edgar Godin, 2007)

1902

Ang Suga” was succeeded by several publications also in Cebuano like the “Ang Kaluwasan” and “Ang Camatuoran” by Vicente’s brother–Filemon in 1902. Other reading materials in Cebuano that followed the “Ang Suga” were: Tingog sa Lungsod (1904), Ang Bandila (1906), Kauswagan (1907), Babaye, Alimyon, Bag-ong Kusog, Bag-ong Balod, and others.

During the occupancy of the Americans in the Philippines, the English language was introduced as the official medium of the government and in most businesses. Thus, the choice of English as the medium for most of the newspapers and broadcast news was more logical.

WWW II

When the Japanese occupied the Philippines during the World War II, most publications had ceased operation. However, the “Kadaugan” continue to exist and fought against the Japanese regime.

POST-WAR

When most of the publications resumed after the war, the English language still dominated in the news–in both print and broadcast. The non-existence of Cebuano news was aggravated by the adoption of the tagalog-based “Pilipino” as the national language of the Philippines in 1959.

However, before the World War II erupted a local station of the Manila Broadcasting Company now named DyRC was already established in Cebu which had been broadcasting in the Cebuano language including its newscast.

TV NEWS

In my younger years, i had witnessed that the news programs on television were mostly in English including the local “News at 7” over GMA-7 Cebu in the 80s. Archt. Melva Java was the main news anchor of GMA-7 and had been co-anchored by the late Bobby Amor.

News at 7” faced its biggest threat and rival that caused its signing off in the later part of the 80s when ABS-CBN Ch. 3’s TV Patrol Cebu came on-the-air on August 28, 1988.

TV Patrol Cebu changed the landscape of the local news on television. Aside from using the Cebuano language as its medium, it covered happenings at night time with its “Pulis Report” segment. The use of the Cebuano language proved very effective among the masses as the newscast overtook the viewership ratings of GMA-7’s News at 7 in just three months. In about a year, GMA-7 Cebu was forced to sign off its newscast and replaced it with “Balitang Bisdak” anchored by Bobby Nalzaro, formerly with Bombo Radyo Cebu. Balitang Bisdak followed TV Patrol Cebu in using the Cebuano language as its medium.

It was not TV Patrol Cebu that started the newscast on television in Cebuano. A year before it, the first TV newscast in Cebuano went on air. It was the Newswatch Cebuano Edition of RPN Ch. 9 that first introduced Cebuano in the news on TV. It was anchored by the veteran radio announcer–Gammy Malazarte. I was part of the reportorial staff of the program being a radio reporter of DyKC–the AM radio station of RPN in Cebu. Other reporters include Rey Martinez, Bob Malazarte and Fides Palicte who is now the station manager of RPN Cebu.

RPN Cebu’s News Director Job Tabada (deceased) thought of the idea of having a news program on television using the Cebuano language to let the masses understand more of the content of the news. Hence, i considered the late Job Tabada as the “Father of Cebuano TV Newscast“.

However, Newswatch Cebuano Edition did not stay long because of the lack of support from the management of RPN-9. When TV Patrol Cebu went on-air a year later, i was hired by ABS-CBN Cebu together with former colleague in RPN–Bob Malazarte to compose the 4-man editorial team of the news department. The other reporter was Titus Borromeo and now Atty. Bingo Gonzales was our News Manager. ABS-CBN did not hire the services of known media personalities but chose to have virtually unknown newscasters in the person of Robinson Yap, Atty. Vicky Hermosisima, and Nanette Tapayan as TV Patrol Cebu’s news anchors.

The next years saw the rest of the TV News programs in Cebu already in Cebuano including the latest to be established–“Aksyon Bisaya” of TV-5. 🙂

UPDATE!

On January 28, 2013- the first and only national newscast in Cebuano was launched in Manila. It’s the SOLAR NEWS CEBUANO of the Solar News Channel operated by the Solar Television Network, Inc.

The former Miss Cebu–Menchu Antigua-Macapagal anchors the program televised daily at 12:30nn – 1pm. The production staff is headed by this blogger as its Producer with a couple of Visayan staff.  Catch the daily newscast of the Solar News Cebuano here.

Cebuano Grammar Rules

This article collates all my posts in Facebook about tidbits and rules on Cebuano grammar as applied in news reporting. The numbering has nothing to do with the ranks according to significance but how it appeared from the latest to the oldest in my Facebook wall.

Rule #1Transcribing/Rewriting “print” or “online” news into a Cebuano News for broadcast:

*No literal translation
*Read first the English article and get the MAIN IDEA
*Focus on that MAIN IDEA, junk the rest of minor facts
*Some flowery words, like in sports news, can be simplified into a single Cebuano     word.

In short, WRITE YOUR OWN NEWS SCRIPT, out of print/online news article. Sometimes, the process is called– REHASH.

Rule #2: Ang “siya” ug “sya“, “riya” ug “rya

Ang “siya” gamiton paghulip sa “cia” o “tia” sa mga foreign words kon kini magsunod sa consonant diha sa translated word samtang “sya” ang gamiton kon magsunod sa vowel.

Pananglit: Agencia = Ahensiya; Amnesia = Amnesya

Ang “riya” gamiton paghulip sa “ria” sa foreign words kon kini nagsunod sa “e” or “o” samtang “rya” ang gamiton kon magsunod sa “a”.

Pananglit: Carenderia = karenderiya; Malaria = malarya

Rule #3: Ang pagbasa sa ubang pulong usahay lahi sa correct spelling sa word. Exception kini sa lagda nga syllabic ang pagbasa sa mga Cebuano words.

Pananglit: tawo (taw’), babaye (babay’), pula (puwa), dula (duwa)

Sagad ang letrang L mahimong W kon kini paga-unhan og U.

Rule #4: Mga letra nga wala sa Cebuano/Visayan Alphabet: CCHFJLLÑPHQVX, and Z

Hinoon, adunay mga lugar sa kabisay-an nga migamit sa pipila sa maong mga letra. Sama pananglit: J sa Bohol; Z sa Poro, Camotes

Ang mga netibo sa Mindanao, sama sa mga B’laan migamit og ChFVX

Rule #5Syllabic ang pagbasa sa Cebuano.

Ang CONSECUTIVE VOWELS sa kanunay buwagon sa pagbasa. (e.g. kaon, liog, maayo). Dili kini angay buwagon pinaagi sa hyphen.

Ang CONSECUTIVE CONSONANTS sa kanunay buwagon sa pagbasa kon anaa kini sa tunga-tunga sa pulong. (e.g. tudlo, lukso, dominggo.)

Rule #6: (DILI KO SERYOSO ANI HA!) Mga gigikanan (origin) sa pipila ka pulong:

OBESEpo (Bishop)– Nanghinobra ang grasya nga nadawat.
LUSYANG (from “lose young”)– batan-on apan mura nag edad-kwarenta
HAPLAS (from “half-last”)– lana o loiton nga katunga ra ang epekto inig masahe
LAGSIK (from “lag sick”)– dili madali og kasakit.

Rule #7: Ang prefix sa mga Cebuano words, sama sa English, dili angayng ibulag pagsulat sa rootword.

Pananglit: Mokiha (not mo kiha), Nagkaon (dili nag kaon). Mao niy sagad sa mga sayop ilabi na diha sa status messages sa Facebook. :)

Rule #8: Mga sayop ug kataw-anan nga sinultian sa mga Sugbuanon:
              pasahero mitunol og P20 bill : Duha na ka buok
                   driver midawat sa P20 billPila ni?

*****************************
man1 : Asa ka? (sakto: Asa ka padulong?)
man2 : Adto ko sa SM. (pinilosopo nga tubag: Nia ko dinhi!) *****************************

Rule #9: Ang MI & MO pulos mga verb form prefix.

Ang MI gamiton kon ang aksiyon natapos na o nagpadayon pa.  Ang MI dili na mistel himoong NI kon past tense ang aksiyon. Pananglit:mikaon, midagan, milakaw.

Ang MO gamiton kon ang aksiyon himoon pa nga dili klaro kanus-a mahuman. Pananglit: mokaon, modagan, molakaw…

Rule #10: Ang HYPHEN, dili dash nga igo lang mobuwag sa duha ka pulong. Duna kini’y tumong diha sa mga pulong.

Ang Hyphen gamiton sa mga repeated words:

  • kon mo-emphasize og action (lukso-lukso)
  • kon mopakita og similarities (itom-itom) o likeness (kaon-kaon)
Ang Hyphen gamiton kon ang pulong nga gamitan og hyphen adunay lahi og meaning:
  • lainlain (different), lain-lain (set aside)
  • Lapulapu (a Cebuano hero), lapu-lapu (fish)
Ang Hyphen gamiton kon mag-combine og duha ka managlahi nga pulong aron mohulip sa nawala nga word:
  • gipusil-patay (gipusil UG gipatay)
  • Balay-lungsod (Balay SA lungsod)
Kanus-a DILI GAMITON ang Hyphen?
  • #1 Kon ang repeated word maiisip nga rootword ug dili makabarog kon tungaon ang mga pulong: taudtaod, hunahuna, bukubuko.
  • #2 Kon ang repeated word usa ka rootwordlumlom, pukpok, hunghong, gulgol, sumsom, tuktok, hushos.
  • #3 Kon ang repeated word gigamit isip proper nounLapulapu, kasingkasing, habalhabal

Rule #11: Ang mga pulong tinapolan (contracted) angay gayod untang gamitan og apostrophe.

Pananglit:

Wa’y tagdanay, wa’y hilabtanay. Di’ wa’y away. Makapahimu’os ka pa sa kalinaw sa imong panghunahuna. Di’ pa ka kita’g away kon magsugat mo sa da’an.

Apan, tungod kay giisip nga samok na sa pagsulat diha sa mga magasin ug pamantalaan hinungdan nga dili na lang kini gamiton.

Rule #12: Mga sayop nga paggamit sa O ug U diha sa mga naandan na nga mga inilang’ pulong:

  • ang kanta nga “Matud Nila” (sakto: Matod)
  • ang barangay “Subangdaku” (sakto: Subangdakfrom Suba nga dako)
  • ang Pulis (sakto: Polis isip gikan sa foreign word “police“)
  • ang Bitoon (sakto: Bituon)
  • ang Torotot (sakto: Turutot)

Rule #13: Managlahi ang SYON ug ang SIYON sa pag-translate sa mga foreign words nga nagtapos og CION ug TION.

SYON ang gamiton kon ang letra nga gisundan niini Vowel.

[Pananglit: Bakasyon (vacation); Examinasyon (examination), Edukasyon (education), Komunikasyon (communication), Transportasyon (transportation)]

SIYON ang gamiton kon ang letra nga gisundan niini Consonant.

Pananglit: Impeksiyon (infection); Direksiyon (direction)

Rule #14: Ang UG & OG dili angayng magkabaylo. Ang UG usa ka conjuction nga mao ang “AND” samtang ang OG, usa ka idiomatic particle.

Pananglit:

Ikaw UG ako
Mopalit ko OG lapis.

Rule #15: No Literal Translation (Wa’y Paghubad nga Binagsa sa Pulong) Sayop ang mosunod:

Nagdagan ang ilong (running nose)
Nagdugo ang ilong (nosebleed–hard to comprehend/understand)
Mopatid ang torneyo (the tournament kicks off)
Nakuha gikan sa posisyon sa suspetsado (taken from the possession of the suspect)

Rule #16: “Ang Samokang O ug U

           Item #1–Ang U gamiton sa first ug middle syllable sa mga primitive root words.

(Buhat, Dugo, Buyog, taudtaod, pangutana,sagunson)

           Item #2–Ang O gamiton sa kanunay sa last syllable.

(pako, dako, tulo, gakos, Sugbo, matod,balod)

          Item #3–Ang O & U sa mga borrowed words kinahanglang magpabilin sa
higayon nga i-translate sa Cebuano ang foreign words. [kopya (copy),
rosaryo (rosario, polis (police)

          Item #4–Ang O & U magpabilin if the word is repeated.

(lukso-lukso, hubo-hubo, dakop-dakop)

          Item #5–Gamiton ang Item#1 ug #2 kon ordinary repeated words

(taudtaod, bukubuko,bagulbagol,hunahuna,habuhabo)

Rule #17: Ang “KAY” wa’y gamit sa pipila ka sentences.

Pananglit:

(sayop) Ang akong ngalan KAY Juan,
(sakto) Ang akong ngalan (si) Juan;

(sayop) Ang paggamit sa Cebuano diha sa pagbalita KAY nagsugod….
(sakto) Ang paggamit sa Cebuano diha sa pagbalita nagsugod…

Sagad gamiton ang KAY uban ang pulong “tungod”. [e.g., Moadto ko sa CTU TUNGOD KAY adunay Halad sa Kapamilya].

Rule #18: Ang “PINAKA“, usa ka Tagalog nga pinulongan. Ang angayng gamiton: KINA ug LABING

(sayop) PINAKA-dako,
(sakto) LABING dako o KINAdak-an

(sayop) PINAKA-gamay,
(sakto) LABING gamay o KINAgamyan

Rule #19: Ang “KUNG DIIN nga atong madunggan gigamit sa pipila ka tigbalita dili maoy naandan nga gigamit sa kadaghanan. Nasunod kini sa tinagalog nga “Kung Saan”.

Mahimo rang gamiton ang pulong “DIIN” kon ang antecedent usa ka lugar (e.g., Abli na ang SM HyperMart sa Mandaue City reclamation area DIIN mao kanhi ang nahimutangan sa nanirang Makro.)…. BTW walay KUNG sa Cebuano… kun o kon lang.

Rule #20: Samtang, Sa Laing Bahin, Sa Laing Balita

Wa’y gamit sa sinugdanan sa sentence kon magbalita ang SAMTANG, SA LAING BAHIN, ug SA LAING BALITA. Sagad gamiton kini sa mga tigbalita isip kunohay transition apan mga eksperto sa panibya ug pagbalita miingon nga dili na kini kinahanglan.

Ang SAMTANG (while), gamiton lang pagtandi sa duha ka butang o hitabo. Ingon man gamiton kini kon dunay duha ka nagpadayon nga hitabo (e.g., Gitulis ang estudyante samtang sakay sa PUJ.).

Ang SA LAING BAHIN (meanwhile) ug SA LAING BALITA (in other news), dili na mistel gamiton tungod kay sa higayon nga laing balita ang basahon–nasayod na ang tigpaminawan nga lain na kini nga balita (e.g., Sa showbiz…, Sa sports…) kaysa gisundan niini nga balita. :)

Rule #21: Ang collective noun sama sa KATAWHAN, KAPOLISAN, ug uban pa–dili na kinahanglan gamitan og “MGA” tungod kay plural na kini daan.

(SAYOP) Ang mga kapolisan
(SAKTO) Ang kapolisan… o ang MGA pulis.

Rule #22: Ang Cebuano Sentence kinahanglang isulat sa V-S-O (Verb-Subject-Object) format diha sa balita aron mas bug-at paminawon tungod kay mag-una ang action word.

Mao kini ang atong naandan nga paagi sa pagsulti. Dili angay sundon ang Subject-Verb-Object nga format sa English.

Pananglit:
I am going to Carbon Market (S-V-O),

in Cebuano– (WRONG) Ako moadto sa Carbon Market (S-V-O);

(CORRECT) Moadto ko sa Carbon Market (V-S-O).

More @ Cebuano Sentence Structure

Rule #23: Sayop ang “KUNG DIIN” nga sagad madunggan sa TV News. Sa Cebuano, way KUNG, kundili KUN lang. Ang DIIN paigo na nga gamiton kon magsunod sa usa ka lugar.

Pananglit:

…gibahaan ang dalan Colon DIIN nahimutang ang daghang patigayon.

Rule #24: No Literal Translation

Pananglit: I have running nose.

WRONG: Nagdagan ang akong ilong. lol
CORRECT: Nagtulo ang akong sip-on.)

Rule #25: (by Dr. Jess Tirol) “Ang dili kahibalo mobinisaya, dili kahibalo mo-Iningles.”